วัดโบราณใช้อะไรก่ออิฐ? รู้จักปูนขาว ปูนสอ และภูมิปัญญาช่างไทย

อิฐไม่ได้ทำงานลำพัง

รอยต่อก่อ ผิวฉาบ และลวดลายประดับจึงควรอ่านเป็นคนละส่วน การเห็นอิฐเปลือยในวันนี้ไม่ได้บอกว่าผิวอาคารเมื่อแรกสร้างเป็นอิฐเปลือยทั้งหมด และภาพถ่ายเพียงภาพเดียวก็ยังยืนยันสูตรปูนไม่ได้ บทความนี้พาแยกคำที่มักใช้ปะปนกัน แล้วเชื่อมสิ่งที่มองเห็นเข้ากับผลวิเคราะห์วัสดุจริง

ภาพสถานที่ในบทความใช้ประกอบการสังเกตองค์ประกอบอาคาร ไม่ใช่หลักฐานว่าจุดที่ปรากฏในภาพเป็นตัวอย่างที่นักวิจัยเก็บไปทดสอบ หรือเป็นงานเดิมทุกส่วน

ปูนขาว ปูนสอ ปูนฉาบ ต่างกันตรงไหน?

กรมศิลปากรอธิบายว่า ปูนขาวได้จากการเผาวัตถุที่มีแคลเซียมคาร์บอเนต เช่น หินปูนหรือเปลือกหอย ส่วนชื่อปูนสอ ปูนฉาบ และปูนปั้นบอกหน้าที่ของวัสดุที่เตรียมไปใช้ จึงไม่ควรเรียกทุกส่วนที่มีสีขาวบนผนังว่า “ปูนสอ” เหมือนกันหมด คำอธิบายจากพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรี

ในคำอธิบายดังกล่าว ปูนสอและปูนฉาบมีปูนขาวกับทรายเป็นส่วนสำคัญ ขณะที่งานปูนปั้นกล่าวถึงเส้นใยและกาวเพิ่มเติม ความต่างนี้ช่วยให้เข้าใจว่าภูมิปัญญาช่างไม่ได้มีเพียงการเลือกอิฐ แต่รวมถึงการเตรียมเนื้อปูนให้เหมาะกับหน้าที่ด้วย

ปูนขาวแข็งตัวอย่างไร?

สำหรับปูนขาวชนิดแข็งตัวด้วยอากาศ กระบวนการสำคัญคือ คาร์บอเนชัน แคลเซียมไฮดรอกไซด์ในปูนทำปฏิกิริยากับคาร์บอนไดออกไซด์จากอากาศ เกิดแคลเซียมคาร์บอเนตขึ้น การแข็งตัวจึงไม่ได้อธิบายได้ด้วยคำว่า “น้ำแห้งแล้วปูนแข็ง” เพียงอย่างเดียว งานวิจัย Wonganan และคณะ ส่วน 3.5

การวิเคราะห์ตัวอย่างจากแหล่งที่ศึกษาในงานเดียวกันพบแคลเซียมคาร์บอเนตและซิลิกอนไดออกไซด์เป็นองค์ประกอบแร่หลัก สอดคล้องกับบทบาทของเนื้อปูนและมวลรวมทราย ข้อมูลนี้ยืนยันด้วยการตรวจวัสดุ ไม่ได้อนุมานจากสีขาวหรือความแข็งเมื่อสัมผัส

ข้อควรจำสำหรับคนอ่านคือ “ปูนขาว” เป็นกลุ่มวัสดุที่ต้องรู้ชนิดและสภาพการใช้งานก่อน การอ่านสูตรจากงานทดลองควรดูด้วยว่าใช้น้ำหนักหรือปริมาตร ปูนอยู่ในสภาพเปียกหรือแห้ง และทดสอบเมื่ออายุเท่าไร การคัดลอกตัวเลขออกจากบริบทจึงไม่ช่วยให้ได้ปูนที่เหมาะกับผนังเดิมโดยอัตโนมัติ

อยุธยาไม่ได้มีสูตรเดียว

งานของนวลลักษณ์ วัสสันตชาติ ศึกษาทั้งปูนสอและปูนฉาบในโบราณสถานอยุธยา เปรียบเทียบกับวัสดุที่ใช้บูรณะ ผลพบว่าทั้งอัตราส่วนปูนขาวต่อทรายและสมบัติทางกายภาพกับเชิงกลต่างกันตามแหล่ง และไม่อาจจัดเป็นสูตรประจำยุคตามรูปแบบศิลปกรรมได้ บทคัดย่อและผลการศึกษา

ดังนั้น การรู้ว่าวัดเป็นสมัยอยุธยาตอนต้น ตอนกลาง หรือตอนปลาย ยังไม่เพียงพอสำหรับเลือกปูนซ่อม ผู้วิจัยเสนอให้ศึกษาวัสดุอิฐและปูนของแต่ละแห่งก่อนกำหนดคุณสมบัติวัสดุที่จะใช้อนุรักษ์

สำหรับผู้ชมโบราณสถาน นี่เป็นเหตุผลให้เปลี่ยนคำถามจาก “สูตรไหนอยู่ได้หลายร้อยปี?” มาเป็น “วัสดุชุดนี้ทำงานร่วมกันอย่างไร?” ระหว่างเดินชม ลองแยกแนวก่อ รอยต่อ และชั้นฉาบออกจากกัน แล้วอ่านคำอธิบายการบูรณะของสถานที่ประกอบ สีและพื้นผิวที่ต่างกันอาจเป็นจุดเริ่มต้นของคำถาม แต่ยังไม่ใช่คำตอบเรื่องอายุหรือส่วนผสม

ภูมิปัญญาช่างต้องใช้คู่กับการตรวจวัสดุ

รายงานภารกิจ ICOMOS ที่อยุธยาในปี 2014 เน้นการพัฒนาทักษะช่างในการใช้วัสดุดั้งเดิม การวิเคราะห์ปูนเดิมและปูนใหม่ในห้องปฏิบัติการ และการบันทึกงานอนุรักษ์ ข้อเสนอเหล่านี้ทำให้เห็นว่าการเคารพภูมิปัญญาไม่ได้หมายถึงเดาสูตรเก่าจากคำเล่าเพียงอย่างเดียว รายงาน ICOMOS หน้า 6–10

คำว่า “ช่างไทย” ในหัวข้อเรื่องนี้จึงครอบคลุมความรู้เรื่องการเตรียมวัสดุ การก่อ การฉาบ และการทำงานละเอียดหน้างาน พร้อมกับการเรียนรู้จากอาคารที่มีอยู่ การส่งต่อทักษะจะมีความหมายมากขึ้นเมื่อรู้ว่าส่วนใดเป็นของเดิม ส่วนใดเคยซ่อม และวัสดุใหม่จะกระทบของเดิมอย่างไร

เรื่องเล่าที่ว่าปูนเก่าทุกแห่งผสมไข่ น้ำอ้อย หรือสารชนิดใดชนิดหนึ่ง ไม่ควรนำมาแทนหลักฐานรายแหล่ง บทความนี้ไม่ได้ยืนยันสารเติมแต่งเหล่านั้นในวัดที่ปรากฏในภาพ ถ้าต้องอธิบายสูตรเฉพาะ ควรมีเอกสารหรือผลตรวจที่ผูกกับตัวอย่างและสถานที่อย่างชัดเจน

ทำไมปูนแข็งที่สุดอาจไม่เหมาะกับอิฐเก่า?

คู่มือซ่อมรอยต่อของ National Park Service ให้พิจารณาปูนใหม่เทียบกับทั้งอิฐและปูนเดิม โดยคำนึงถึงกำลังอัดและความสามารถในการให้ไอน้ำผ่าน ไม่เลือกจากความแข็งสูงเพียงค่าเดียว ปูนซ่อมที่ไม่เข้ากับอิฐอาจทำให้การเคลื่อนย้ายความชื้นและการรับความเค้นเปลี่ยนไป Preservation Brief 2 หน้า 2–4

ความชื้นพาเกลือที่ละลายน้ำได้เข้าสู่งานก่อ เมื่อเกิดผลึกภายในวัสดุอาจสร้างความเสียหายได้ นี่เป็นเหตุผลที่ควรพิจารณาทางระบายน้ำและการแห้งของผนังร่วมกับการซ่อมรอยต่อ การฉาบปิดผิวให้ดูเรียบร้อยจึงยังไม่ตอบโจทย์ทั้งหมด

หลักการดังกล่าวเป็นแนวทางอนุรักษ์อาคารเก่า ไม่ใช่ข้อสรุปว่าปูนซีเมนต์ใช้กับงานใหม่ไม่ได้ สำหรับงานบ้านปัจจุบัน ต้องเลือกอิฐ ปูนก่อ และระบบผนังให้ตรงแบบ สภาพแวดล้อม และคำแนะนำของผู้รับผิดชอบงาน ส่วนการซ่อมโบราณสถานต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญและข้อมูลวัสดุของสถานที่นั้น

• เริ่มจากสภาพเดิม: บันทึกจุดหลุด ร้าว ชื้น และแนวที่เคยซ่อม
• กำหนดสิ่งที่ต้องตรวจ: ชนิดปูน มวลรวม สมบัติอิฐ และประวัติการบูรณะ
• ทดลองก่อนทำเต็มพื้นที่: ให้ผู้รับผิดชอบประเมินสี เนื้อ รอยต่อ และผลต่อวัสดุเดิม
• ติดตามหลังซ่อม: เก็บภาพตำแหน่งเดิมเพื่อเปรียบเทียบเมื่อเวลาผ่านไป

รายการนี้เป็นกรอบคำถามสำหรับคุยกับผู้เชี่ยวชาญ ไม่ใช่สูตรผสมหรือขั้นตอนซ่อมโบราณสถานด้วยตนเอง

อ่านวัดเก่า แล้วนำความรู้มาใช้กับงานใหม่

สิ่งที่นำกลับจากการชมวัดโบราณได้คือการมองผนังเป็นระบบของวัสดุหลายส่วน อิฐที่เหมาะกับงานต้องทำงานร่วมกับปูน รอยต่อ รายละเอียดกันน้ำ และการดูแล การมีตัวอย่างอาคารอายุยาวจึงไม่ใช่การรับประกันว่าอิฐใหม่ทุกก้อนหรือสูตรปูนทุกแบบจะมีอายุเท่ากัน

หากกำลังเลือกวัสดุสำหรับงานบ้านใหม่ ดูข้อมูลรุ่นใน หมวดอิฐมอญ WATZADU แล้วนำขนาดและลักษณะสินค้าไปประกอบการออกแบบ ข้อมูลสินค้าในหมวดนี้เป็นสินค้าสำหรับพิจารณางานปัจจุบัน ไม่ได้หมายความว่าเป็นอิฐที่ใช้สร้างหรือบูรณะวัดในภาพ

แหล่งข้อมูลและเครดิตปก

1. กรมศิลปากร พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ราชบุรี — ปูนปั้น
2. นวลลักษณ์ วัสสันตชาติ (2561) — ปูนในโบราณสถานของนครประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา แหล่งมรดกโลก, หน้าจั่ว 33, B43–B92
3. Wonganan และคณะ (2021) — Ancient Materials and Substitution Materials Used in Thai Historical Masonry Structure Preservation, JRM 9(2), 179–204
4. National Park Service — Preservation Brief 2: Repointing Mortar Joints in Historic Masonry Buildings
5. ICOMOS (2014) — Report on the Advisory Mission to Historic City of Ayutthaya, 28 April–2 May 2014

ปก: Vyacheslav Argenberg · ภาพต้นฉบับวัดไชยวัฒนาราม · CC BY 4.0 ย่อภาพลงไฟล์ปก 4:3 และปรับการแสดงผลให้เต็มกรอบโดยรักษาองค์ปรางค์หลัก ไม่เปลี่ยนสถาปัตยกรรมในไฟล์ต้นฉบับ เครดิตภาพเนื้อหาอยู่ใต้ภาพแต่ละใบ ภาพที่ใช้ภายใต้ CC BY-SA คงสิทธิ์ตามใบอนุญาตต้นทาง

ตรวจแหล่งข้อมูลและสิทธิ์ภาพ: 13 ตุลาคม 2569