อิฐมอญอยู่ได้เกิน 100 ปีจริงไหม? อ่านคำตอบจากโบราณสถานอยุธยา

อยู่เกินร้อยปีได้ แต่ต้องอ่านหลักฐานให้ครบ

บทความนี้ชวนอ่านโบราณสถานด้วยสามคำถาม: อาคารสร้างเมื่อใด อิฐและปูนส่วนใดเป็นของเดิม และส่วนที่เห็นวันนี้ผ่านการซ่อมอย่างไร เมื่อแยกคำถามได้ เราจะเข้าใจความทนทานของอิฐอย่างมีเหตุผล และนำบทเรียนไปใช้เลือกวัสดุสำหรับงานใหม่ได้ดีขึ้น

ภาพวัดเป็นภาพจริงของวัดไชยวัฒนาราม และภาพตัวอย่างอิฐนำมาจากงานวิจัย พร้อมเจ้าของภาพและใบอนุญาตแต่ละภาพ ภาพช่วยแสดงสภาพและรูปแบบอาคาร ไม่ใช่ผลตรวจอายุหรือกำลังของอิฐแต่ละก้อน

อยุธยาเป็นหลักฐานเรื่องอะไร?

UNESCO ระบุว่าอยุธยาก่อตั้งใน ค.ศ. 1350 และถูกกองทัพพม่าทำลายใน ค.ศ. 1767 ปัจจุบันเมืองเก่าเป็นพื้นที่โบราณคดีที่ยังมีปรางค์และศาสนสถานหลงเหลืออยู่ อีกด้านหนึ่ง UNESCO ระบุด้วยว่าโบราณสถานสำคัญได้รับการเสริมความมั่นคง ซ่อมแซม และบางส่วนสร้างคืนแล้ว จึงต้องอ่านทั้งประวัติและการอนุรักษ์ควบคู่กัน [1] UNESCO

ข้อมูลนี้สนับสนุนความสำคัญของงานก่ออิฐที่มีประวัติยาวนาน แต่ยังไม่ตอบว่าทุกก้อนในภาพเป็นอิฐเดิม หรือมีอายุเท่าอาคารทั้งหมด การจะระบุเช่นนั้นต้องอาศัยเอกสารสำรวจ ตำแหน่งเก็บตัวอย่าง และบันทึกบูรณะของสถานที่นั้น

กรณีวัดไชยวัฒนาราม: อายุวัดกับอายุวัสดุ

ฐานข้อมูลศิลปกรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุการสร้างวัดไชยวัฒนารามใน ค.ศ. 1630 สมัยพระเจ้าปราสาททอง พร้อมบันทึกงานโบราณคดีและบูรณะในช่วง ค.ศ. 1987–1992 ที่ครอบคลุมปรางค์ อุโบสถ ผนัง และส่วนอื่นของวัด ประวัติการก่อตั้งจึงยาวนานเกิน 100 ปีอย่างชัดเจน ขณะเดียวกันสภาพที่เห็นเป็นผลของทั้งวัสดุเดิมและงานอนุรักษ์ในเวลาต่อมา [2] ประวัติและการอนุรักษ์วัดไชยวัฒนาราม

สำหรับคนรักผิวอิฐ เสน่ห์ของวัดอยู่ที่มิติของแนวก่อ ฐานซ้อนชั้น และจังหวะองค์ปรางค์ ส่วนผู้สนใจอายุใช้งานควรมองลึกลงไปที่รอยต่อ การซ่อม และสภาพส่วนที่รับน้ำฝน เพราะความงามกับการประเมินความมั่นคงเป็นคนละคำถาม

ช่างโบราณไม่ได้ก่อด้วยดินเหนียวอย่างเดียว

ข้อสันนิษฐานว่า “ผนังไม่ถล่มเพราะก่อด้วยดินเหนียว ไม่มีปูน” ใช้สรุปกับวัดอยุธยาทั้งหมดไม่ได้ งานวิจัยปูนก่อและปูนฉาบในเมืองประวัติศาสตร์อยุธยาพบ ปูนขาวและทรายเป็นองค์ประกอบหลัก และคุณสมบัติแตกต่างกันระหว่างโบราณสถาน ผู้วิจัยจึงเสนอให้ศึกษาวัสดุแต่ละแห่งก่อนเลือกปูนสำหรับการบูรณะ [3] งานวิจัย NAJUA ปี 2018

สิ่งที่เราควรจำจากประเด็นนี้คือผนังก่อเป็นระบบที่อิฐกับวัสดุประสานทำงานร่วมกัน เมื่อจะทำผนังใหม่ การถามเพียงว่าอิฐรุ่นใดทนที่สุดยังไม่ครบ ควรถามต่อว่าก่ออย่างไร ใช้ปูนอะไร เชื่อมต่อกับโครงสร้างอย่างไร และมีรายละเอียดป้องกันน้ำตามแบบหรือไม่

งานวิจัยตรวจอิฐโบราณอย่างไร?

Wonganan และคณะ ศึกษาอิฐและปูนจากวัดไชยวัฒนาราม วัดพระศรีสรรเพชญ์ พระราชวังโบราณ และเวิ้งนครเกษม โดยตรวจทั้งองค์ประกอบวัสดุ ความหนาแน่น รูพรุน การดูดซึมน้ำ การผ่านของไอน้ำ และกำลังอัด งานนี้ช่วยให้เห็นว่าการประเมินวัสดุเก่าต้องใช้ข้อมูลหลายด้าน [4] งานวิจัย Journal of Renewable Materials

ผู้วิจัยยังพบว่าขนาดและรูปทรงตัวอย่างมีผลต่อค่ากำลังอัด การเปรียบเทียบตัวเลขจากอิฐคนละรูปแบบจึงต้องอ่านวิธีทดสอบก่อน งานดังกล่าวเป็นข้อมูลเพื่อการอนุรักษ์ ไม่ใช่การทดลองรับรองว่าอิฐมอญที่ขายอยู่ในปัจจุบันทุกก้อนมีอายุ 100 ปี และไม่ได้ทดสอบข้ออ้างว่ายิ่งผ่านไฟไหม้ยิ่งแข็งแรง [4] วิธีทดลองและผลการศึกษา

ผนังยังอยู่ ไม่ได้แปลว่าอาคารไม่เสียหาย

ภาพปรางค์หรือฐานอิฐที่ยังตั้งอยู่ทำให้เราประทับใจในงานช่าง แต่การเหลืออยู่ของบางส่วนไม่เท่ากับการใช้งานของอาคารที่สมบูรณ์ หลังคา พื้น ช่องเปิด และส่วนประกอบอื่นอาจอยู่ในสภาพต่างกัน เราจึงไม่ควรใช้ภาพเดียวสรุปสาเหตุการพังทั้งหมด หรือจัดอันดับว่าอิฐกับปูนสมัยใดทนไฟดีกว่ากัน

เมื่อเดินชมวัด ลองสังเกตโดยไม่สัมผัสหรือปีนโบราณสถานว่าแนวก่อเปลี่ยนตรงไหน ผิวปูนหลงเหลือส่วนใด และรูปทรงช่วยกระจายมวลอาคารอย่างไร คำถามเหล่านี้ทำให้การชมสถาปัตยกรรมสนุกขึ้น และช่วยแยกสิ่งที่เห็นจากสิ่งที่ยังต้องค้นหลักฐานเพิ่มเติม

นำบทเรียนมาใช้กับบ้านและคาเฟ่วันนี้

ถ้าต้องการบรรยากาศอบอุ่นจากสีดินเผา เรานำแนวคิดเรื่องผิวสัมผัสและจังหวะรอยต่อมาปรับใช้ได้โดยไม่ต้องเลียนแบบโบราณสถานทั้งอาคาร เช่น ผนังอิฐโชว์เป็นฉากหลังของมุมอ่านหนังสือ ผนังก่อฉาบสำหรับห้องใช้งานทั่วไป หรือแผงตกแต่งร่วมกับไม้และแสงสีอุ่น แต่หน้าที่ของผนังต้องกำหนดก่อนเลือกวัสดุ

1. แยกผนังก่อกับผิวตกแต่ง ระบุว่าต้องรับแรง เป็นผนังเติมในโครงสร้าง หรือเป็นวัสดุปิดผิว แล้วให้ผู้ออกแบบกำหนดระบบยึดต่อที่เหมาะสม
2. ตรวจข้อมูลตรงรุ่น ดูขนาด น้ำหนัก แนวก่อ และเอกสารทดสอบที่มีของอิฐรุ่นนั้น อย่าใช้ข้อมูลอิฐโบราณแทนสินค้าปัจจุบัน
3. วางรายละเอียดน้ำและรอยต่อ ให้แบบตอบเรื่องฐานผนัง ส่วนบนผนัง ช่องเปิด และรอยต่อกับวัสดุอื่นตั้งแต่ต้น
4. ดูตัวอย่างผิวจริง แสงในร้านกับแสงกลางแจ้งทำให้สีที่เห็นต่างกันได้ ควรเทียบตัวอย่างกับไม้ พื้น และไฟที่เลือกใช้
5. วางแผนตรวจสภาพ สังเกตรอยร้าว รอยต่อหลุด ผิวร่อน หรือความชื้น และให้ผู้เชี่ยวชาญประเมินเมื่อพบความผิดปกติ

เริ่มสำรวจรูปแบบได้ที่ หมวดอิฐมอญ และ หมวดอิฐโชว์ หรือเทียบ อิฐมอญ 2 รู เล็ก กับ อิฐมอญ 3 รู ตามรูปแบบงานที่ออกแบบไว้ ไม่ใช้จำนวนรูเป็นตัวตัดสินอายุอาคารเพียงอย่างเดียว

แหล่งข้อมูลและเครดิตภาพ

1. UNESCO World Heritage Centre — Historic City of Ayutthaya
2. ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร — วัดไชยวัฒนาราม
3. นวลลักษณ์ วัสสันตชาติ (2018) — The Properties of Historic Mortar and Plaster in the Historic City of Ayutthaya World Heritage Site
4. Wonganan และคณะ (2021) — Ancient Materials and Substitution Materials Used in Thai Historical Masonry Structure Preservation

ตรวจแหล่งข้อมูลวันที่ 13 ตุลาคม 2569 ภาพแสดงวัดไชยวัฒนารามตามคำอธิบายของเจ้าของไฟล์ ไม่ได้ระบุหรือรับรองว่าเป็นอิฐของ WATZADU

ภาพปก: Nord794ub · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · ใช้ภาพต้นฉบับ 4:3 โดยไม่เปลี่ยนสถาปัตยกรรม ภาพเนื้อหาบางภาพใช้ไฟล์ย่อที่ Wikimedia จัดเตรียม ไม่มีการครอปหรือเปลี่ยนองค์ประกอบ